Kan een elektro­ni­sche neus olijfolie-fraude stoppen?

De wereldwijde olijfoliemarkt vertegenwoordigt jaarlijks een waarde van miljarden euro’s. De sector kampt echter al lange tijd met een hardnekkig probleem: fraude en misleiding. Een aanzienlijk deel van de olijfolie die als extra vierge wordt verkocht, voldoet in werkelijkheid niet aan de strikte kwaliteitsnormen die voor dit label gelden. Een nieuw initiatief in Nederland wil daar verandering in brengen. 

Het in ’s-Hertogenbosch gevestigde Olijfolie Instituut combineert geavanceerde sensortechnologie met sensorische analyse om objectieve kwaliteitscontrole in de olijfolieketen mogelijk te maken. De startup is opgericht door Arnold Koomans en olijfolie-expert Wilma van Grinsven-Padberg. Hun missie is eenvoudig maar ambitieus: de kwaliteit van olijfolie meetbaar, transparant en controleerbaar maken.

Structurele kwaliteitsproblemen

Onderzoek van het instituut toonde aan dat 74 procent van de olijfoliën die in Nederlandse supermarkten als extra vierge worden verkocht niet aan de kwaliteitsnormen voldoet. Veelvoorkomende gebreken zijn onder andere fusty (gisting), rancid (oxidatie) en muddy sediment (restanten van olijvenpulp). In ernstige gevallen wordt de olie geclassificeerd als lampante; een categorie die ongeschikt is voor menselijke consumptie.

De interesse van Arnold in authenticiteit en herkomstcontrole komt voort uit zijn achtergrond in de wijnsector. In de wijnindustrie wordt chemische analyse van organische verbindingen steeds vaker gebruikt als een soort digitale vingerafdruk die de herkomst van een product kan aantonen. “Supermarkten kunnen vaak niet verifiëren of een wijn echt uit een bepaalde regio komt”, legt hij uit. “Analytische data kunnen de geografische oorsprong zichtbaar maken. Datzelfde principe kan ook op olijfolie worden toegepast.”
Het verschil is dat de kwaliteit van olijfolie traditioneel wordt bepaald door menselijke proefpanels. Getrainde experts ruiken en proeven de olie om eventuele defecten te detecteren. Hoewel deze panels streng worden opgeleid en gereguleerd, blijft hun beoordeling in zekere zin subjectief.

De opkomst van de elektronische neus

Om traditionele proefmethoden aan te vullen, gebruikt het Olijfolie Instituut een zogenaamde elektronische neus, ofwel ‘e-nose’: een draagbaar sensorapparaat dat vluchtige chemische stoffen kan detecteren die wijzen op kwaliteitsgebreken. De technologie werd ontwikkeld door Sarfaraz Syed en zijn bedrijf Next Generation Sensors uit Maastricht, gespecialiseerd in geavanceerde draagbare detectiesystemen die massaspectrometrie en infraroodtechnologie combineren. Met de systemen kunnen gevaarlijke of ongewenste stoffen direct ter plaatse worden geïdentificeerd, om zo schadelijke stoffen uit voedsel en dranken te detecteren en uiteindelijk uit de agro-foodketen te verwijderen. Het programma Next Tech Food Factories van AgriFood Capital en Brainport Development heeft support geboden bij de ontwikkeling van Next Generation Sensors. Sarfaraz: “We werken ook aan toepassingen in de narcoticabestrijding, waar snelle detectie op locatie cruciaal is. Door laboratoriumcapaciteit direct naar het monster te brengen, kunnen we veiligheid en kwaliteit garanderen, ongeacht de locatie.” De elektronische neus detecteert chemische signalen van oxidatie, fermentatie en andere defecten. Deze resultaten worden vervolgens bevestigd door een professioneel sensorisch panel, dat de olie ook classificeert als extra vierge, vierge of lampante. Door objectieve sensordata te combineren met menselijke expertise, kan het apparaat kwaliteitsproblemen in de volledige distributieketen opsporen.

Kwaliteitsproblemen

Kwaliteitsproblemen in olijfolie hangen deels samen met druk op de markt. In de afgelopen jaren werden olijfoogsten zwaar getroffen door extreme weersomstandigheden. Vooral de oogstjaren 2022–2023 en 2023–2024 waren zeer slecht, voornamelijk door langdurige droogte in belangrijke productiegebieden rond de Middellandse Zee. Het resultaat was een productiedaling van meer dan 30 procent. Wanneer het aanbod afneemt terwijl de vraag hoog blijft, neemt de verleiding toe om grenzen van kwaliteit op te rekken. Vergelijkbare problemen zijn ook elders in Europa vastgesteld. In België bijvoorbeeld bleek uit onderzoek naar 33 olijfoliën dat er 20 niet voldeden aan de norm voor extra vierge, en dat één product zelfs helemaal geen olijfolie bleek te zijn. Olijfolieproductie in de Europese Unie (bron: het Nederlandse ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur – LVVN) laat bovendien zien dat de productie de afgelopen jaren is gedaald, terwijl de vraag relatief stabiel is gebleven. Die combinatie van minder aanbod en aanhoudende vraag creëert een ideale voedingsbodem voor fraude en kwaliteitsproblemen.

Officiële erkenning

Het Nederlandse Olijfolie Instituut krijgt inmiddels erkenning binnen het regelgevend kader van de olijfolie-sector. Het Nederlandse ministerie van LVVN heeft de panelleider van het instituut voorgedragen bij de Europese Unie. De EU heeft het instituut vervolgens aangemeld voor erkenning door de International Olive Council (IOC) in Madrid, de wereldwijde autoriteit op het gebied van olijfolienormen. Tot nu toe moest de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) voor officiële testen gebruikmaken van buitenlandse proefpanels. Dankzij het nieuwe instituut kan Nederland deze analyses in de toekomst zelf uitvoeren.

Één kwaliteitslabel voor consumenten

Er bestaan in verschillende Europese lidstaten tekortkomingen in de kwaliteitscontrole van olijfolie. Het instituut wil daarom een duidelijk kwaliteitslabel introduceren, waarbij extra vierge olijfoliën worden beoordeeld volgens een systeem van 100 punten. De best beoordeelde producten krijgen een gouden, zilveren of bronzen classificatie. Op termijn zal een online database consumenten en inkopers de mogelijkheid geven om certificeringen te verifiëren. Het platform zal ook uitgebreide informatie bieden aan professionele kopers, zoals de herkomst van de olijven, de oogst- en persdata en beschikbare productievolumes. Het doel is een transparante marktplaats voor hoogwaardige olijfolie te creëren, waar producenten en retailers elkaar kunnen vinden en distributieafspraken kunnen maken.

Geïnspireerd door Star Trek

Het idee voor de elektronische neus heeft een opvallende inspiratiebron. Na jaren werken in de technologische sector wilde Sarfaraz iets voor zichzelf opbouwen. Als grote fan van de sciencefictionserie Star Trek liet hij zich inspireren door het personage Spock, bekend om zijn logische en analytische benadering. “Ik wilde een apparaat ontwikkelen dat dingen objectief kan meten met behulp van eenvoudige en draagbare sensoren”,  zegt hij.

Innovatie in een traditionele sector

De technologie werd onlangs gepresenteerd tijdens de World Olive Oil Exhibition in Madrid. De reacties uit de sector waren gemengd. “Sommige mensen zien het als een spannende ontwikkeling”, zegt Arnold. “Anderen realiseren zich dat het ook problemen in de markt zichtbaar kan maken.” Ondanks de uitdagingen zijn de initiatiefnemers ervan overtuigd dat innovatie noodzakelijk is in een sector waar traditie vaak de boventoon voert. Hun advies aan andere foodtech ondernemers is daarom eenvoudig: geloof volledig in wat je doet en ga ervoor. Uiteindelijk hoopt het instituut dat hun werk niet alleen consumenten zal beschermen, maar ook voedselproducenten die olijfolie als ingrediënt gebruiken in bijvoorbeeld salades, sauzen en kant-en-klaarmaaltijden. Arnold: “Veel bedrijven importeren olijfolie voor hun producten. Weten zij wérkelijk welke kwaliteit olie ze verwerken?”

www.olijfolieinstituut.nl

Next Tech Food Factories is de programmatische samenwerking van AgriFood Capital en Brainport Development, met één duidelijk doel: de voedselverwerkende industrie klaar maken voor de toekomst. De organisatie brengt voedselverwerkende bedrijven, hightech leveranciers (zoals Next Generation Sensors) en machinebouwers samen om te werken aan innovatie in de praktijk. Denk aan robotisering, kunstmatige intelligentie en sensortechnologie die productieprocessen slimmer, efficiënter en veiliger maken. Meer weten?

www.nexttechfoodfactories.nl